Emocje towarzyszą ludziom na każdym etapie życia – strach, smutek, radość i złość można zaobserwować już u niemowląt. Inteligencja emocjonalna człowieka kształtuje się od najmłodszych lat, a jako dorośli musimy sobie razić nie tylko z okazywaniem i, wyrażaniem emocji, ale też ich odczytywaniem i rozumieniem u innych – otaczających nas ludzi. Jednak bywa, że mamy trudność z ich rozpoznawaniem, nazywaniem lub wyrażaniem. Czy można się tego nauczyć? Co zrobić by emocje stanowiły o sile charakteru i pomagały w dążeniu do osiągania wyznaczonych celów? Komentuje Iwona Kamińska, pedagog z wieloletnim doświadczeniem.
Emocje są jak koło napędowe, które sprawia, że myśli stają się działaniem. Są naszą nieodłączną częścią, towarzyszą nam każdego dnia. Wpływają na postrzeganie siebie i innych. Ich odpowiednie rozpoznanie i radzenie sobie z nimi jest niezbędne do życia w społeczeństwie. Wychowując dzieci musimy zadbać nie tylko o ich umiejętność rozpoznawania emocji, ale też właściwego wyrażania, komunikowania i w końcu odporności – czyli radzenia sobie z rozczarowaniami czy złością. Tak swoimi jak i cudzymi. To nie łatwe zadanie. Szczególnie, że zdolność do używania własnych emocji przy jednoczesnym radzeniu sobie z emocjami własnych dzieci to wyzwanie wszystkich rodziców i opiekunów dzieci.
Mówiąc o emocjach należy również pamiętać o kilku kluczowych zasadach związanych z rozpoznawaniem stanów emocjonalnych ludzi.
- Nie ma dobrych i złych emocji. Każda emocja jest ważna, potrzebna i informuje nas o czymś.
- Emocje płyną z wewnątrz, ale często widać je na zewnątrz. Wywołują określone zmiany, zwłaszcza fizjologiczne – szybsze tętno, przyspieszone bicie serca, czerwienienie się.
- Emocje przemijają. Niezależnie od tego czy są przyjemne czy nie, trwają określony czas.
- Możemy odczuwać kilka emocji jednocześnie.
- Mamy wpływ na to, jak wyrażamy swoje emocje, a nie na ich
odczuwanie. Musimy nauczyć nasze dzieci wyrażać emocje we
właściwy sposób – taki, który wspiera, a nie blokuje. - Emocje udzielają się często osobom w naszym otoczeniu, niezależnie od tego czy są przyjemne czy nie.
Wdrożenie tych zasad w życie sprawdzi się nie tylko w środowisku szkolnym czy przedszkolnym naszych dzieci, ale także w pracy czy jakiejkolwiek relacji z drugim człowiekiem. Dotyczy to par, małżeństw, przyjaciół czy nawet relacji w pracy.
Emocje są uniwersalnym językiem ludzi na całym świecie.
Rozpoznawanie i nazywanie emocji to przedmiot badań naukowców od wielu lat. Paul Ekman, ceniony amerykański psycholog, zidentyfikował sześć podstawowych emocji: radość, smutek, wstręt, strach, zaskoczenie i złość. Jest to oczywiście jedynie część uczuć w gąszczu różnych typów, których ludzie są w stanie doświadczać. Jednak teoria Ekmana sugeruje, że podstawowe emocje są uniwersalne dla każdego w różnych kulturach na całym świecie. Z kolei Marshall Rosenberg twórca teorii porozumienia bez przemocy – podkreśla, że wzbudzać nasze uczucia może to, co robią lub mówią inni. Emocje zależą od tego, jakie są nasze aktualne potrzeby i oczekiwania, a także w jaki sposób odnosimy się do cudzych zachowani lub słów. A według polskiej pedagog, profesor Edyty Gruszczyk-Kolczyńskiej, emocje wyznaczają przebieg rozumowania człowieka i nie można oddzielać czynności intelektualnych od emocji.
W pokonywaniu trudności pomóc ma nam odporność emocjonalna. To zdolność do dochodzenia do siebie po przeżyciu rozczarowania, po zmierzeniu się z wyzwaniem, po zawstydzeniu i innych napotykanych trudnościach. Jest to umiejętność kroczenia naprzód z pewnością i pozytywnym nastawieniem. W dużej mierze zależy od naszego temperamentu i innych cech układu nerwowego. Można ją w naturalny sposób hartować już od najmłodszych lat, należy jednak pamiętać, że jest to proces długotrwały.
W pracy nad stabilnością emocjonalną pomogą dzieciom:
- Wszystkie osoby zajmujące się dzieckiem (zarówno rodzice, jak i dziadkowie czy opiekunowie) muszą stawiać mu jednakowe wymagania i w jednakowy sposób oceniać jego zachowania.
- Pozytywne wzmacnianie. Zauważajmy i akceptujmy to co dziecko robi. Miejmy świadomość, że uczymy się poprzez popełnianie błędów. Zatem unikajmy oceniania, krytykowania, porównywania do innych, zaś skupmy się na akcentowaniu starań, chęci i pozytywnych aspektów zdarzenia.
- Stosunek dziecka do samego siebie. Dziecko powinno uwierzyć we własne możliwości. Pomóc w tym może, np. ustalona na miarę możliwości dziecka, lista obowiązków domowych. Nie należy niwelować przed dzieckiem trudności i wyzwań, natomiast warto towarzyszyć mu i zachęcać do podejmowania wysiłku. Pamiętajmy, aby chwalić za dobrze wykonany obowiązek.
- Poszerzanie grona rówieśników dziecka. Dziecko rozwija się i wzrasta poprzez kontakt z drugim człowiekiem, dlatego warto zadbać o jego socjalizację.
- Cierpliwość i spokój. Nadmierna, gwałtowna reakcja dorosłego (zniecierpliwienie, krzyk, kłótnia, ostre zakazy) spotęguje siłę reakcji dziecka.
- Uporządkowany rytm dnia, zarówno w domu, jaki i w przedszkolu (plan dnia, wspólnie ustalone zasady) daje dziecku poczucie bezpieczeństwa, co wpływa na korzystanie z jego wcześniejszych doświadczeń i poczucie sprawstwa.
- Aktywne spędzanie czasu wolnego. Wspólne zabawy i gry sportowe na świeżym powietrzu (a nie przed telewizorem i na grach komputerowych) sprzyjają budowaniu relacji z dzieckiem.
- Grywalizacja. Konstruowanie przez dziecko gier i wspólne granie w gry planszowe wspiera rozwój emocjonalny dzieci. Poprzez wygraną lub przegraną kształtuje się odporność emocjonalna i umiejętność radzenia sobie z porażkami. W trakcie gry dziecko uczy się panowania nad sobą, także w sytuacjach, kiedy nie wszystko przebiega po jego myśli. A także wyrabia refleks i szybką orientację w tym, co jest aktualnie ważne do osiągnięcia celu. Dodatkowo kształtuje swoje umiejętności interpersonalne, ważne dla zgodnego współdziałania w grupie. Gry rozwijają pamięć, mowę, myślenie i doskonalą umiejętności matematyczne.
Znoszenie własnych porażek i podnoszenie się z nich wraz z wynoszeniem budujących oraz konstruktywnych wniosków na przyszłość to umiejętności, które zaprocentują w dorosłości.
Ważne by dzieci na każdym etapie życia były przekonane, że są akceptowane bez względu na okoliczności i jeśli się naprawdę postarają to wszystko jest możliwe. Takie myślenie jest niebywale ważne. Sprawia, że dziecko nie boi się dalszych zadań, wysiłku, podejmuje kolejne próby rozwiązania problemów. Do tego potrzebna jest jednak wiara we własne umiejętności i możliwości, oraz odporność na znoszenie porażek i nadzieja na lepsze.
Literatura:
Paul Ekman „Emocje ujawnione. Odkryj, co ludzie chcą przed tobą zataić, i dowiedz się czegoś więcej o sobie” (2018)
Rosenberg Marshall “Porozumienie bez przemocy” (2016)
prof Edyta Gruszczyk-Kolczyńska “Dziecięca matematyka”