Uzależnienia od telefonu, nie tylko u dzieci

Telefony komórkowe stały się nieodzowną częścią naszego codziennego życia, szczególnie dla młodych ludzi. Nadmierne korzystanie ze smartphone’ów może jednak prowadzić do uzależnienia, które może mieć negatywne konsekwencje. Wykorzystywane przez nas do pracy, komunikacji, informacji, rozrywki i wyrażania siebie. Telefony komórkowe na przestrzeni kilkunastu lat zastąpiły nam aparat telefoniczny, kamerę, aparat do zdjęć, odtwarzacz muzyki, komputer, zegarek, stoper, mapę miasta i wiele innych. Nie możemy się bez nich obejść. Sprawdzamy pocztę, sprawdzamy komentarz, godzinę, wiadomości… Korzystamy tak często, że zaczyna to wpływać na nasze życie osobiste, społeczne i zawodowe wszystkich. W tym także dzieci i nastolatków, pomimo tego, że nie mają codziennych obowiązków służbowych. Mają jednak inne zadania, które często zaniedbują, właśnie z powodu uzależnienia od telefonu komórkowego.

No właśnie, dużo się mówi o uzależnieniu od telefonów i smartfonów dzieci i młodzieży, a co z dorosłymi? Czy im to nie grozi?

Z publikacji DailyMail dowiadujemy się, że 44% dorosłych Brytyjczyków patrzy na swoje smartfony co godzinę – więcej niż Amerykanie, Francuzi i Niemcy. Badanie przeprowadzone przez Think Tank More In Common wykazało również, że 14 procent dorosłych Brytyjczyków nie sprawdza swojego telefonu dłużej niż 15 minut. Z kolei 47% Amerykanów jest uzależnionych od swoich telefonów. Przeciętna osoba sprawdza swój telefon co 12 minut, czyli około 80 razy dziennie. 44% dorosłych w USA twierdzi, że brak telefonu wywołuje u nich niepokój. Wynika z tego, że dorośli są w równie dużym stopniu narażeni na takie uzależnienie. Badania pokazują, że spędzanie długiego czasu przy telefonie komórkowym, może powodować zaburzenia snu, stres, stany lękowe, depresję i zaburzenia odżywiania.

Skutki uzależnienia od telefonu

Uzależnienie od telefonu komórkowego może mieć również negatywne konsekwencje dla relacji społecznych i interakcji międzyludzkich. Człowiek może stać się odizolowany i utracić zdolność komunikowania się i łączenia się z innymi w znaczący sposób. Może to prowadzić do niższej samooceny, utraty zainteresowania zajęciami pozalekcyjnymi i zmniejszonej motywacji do nauki i odkrywania nowych zajęć. Osoba uzależniona często zaczyna słyszeć tzw. dźwięki fantomowe, czyli takie, które w rzeczywistości nie istnieją.

Do typowych objawów uzależnienia od smartfonów zaliczyć można:

• nieustanne zerkanie na ekran telefonu komórkowego,
• ograniczenie realnych spotkań z rodziną i znajomymi oraz kontaktowanie się z nimi wyłącznie za pomocą telefonu,
• spędzanie dużej ilości czasu w ciągu dnia na korzystaniu z telefonu (w tym w mediach społecznościowych lub grach mobilnych),
• odczuwanie przymusu wykonywania połączeń lub pisania wiadomości tekstowych,
• strach przed samotnością,
• pogorszenie nastroju (a nawet agresja) w sytuacji, gdy niemożliwe jest korzystanie z telefonu komórkowego,
• zaniedbywanie swoich obowiązków,
• zrezygnowanie z innych form aktywności i możliwości spędzania wolnego czasu na rzecz telefonu komórkowego.

Zaczynamy mówić o NOMOFOBII – zdefiniowanej jako strach przed brakiem telefonu komórkowego. Termin ten, będący skrótem od „no mobile phone phobia”, odnosi się do dyskomfortu, nerwowości lub lęku spowodowanego brakiem kontaktu z telefonem komórkowym.

Nomofobia może być spowodowana kilkoma czynnikami:

• Środowisko: dziecko dorasta, podziwiając swoich rodziców i innych dorosłych w rodzinie, może nauczyć się wdrażać podobne zachowania. Oznacza to, że dziecko, które było narażone na długi czas spędzony przed ekranem i jest przyzwyczajone do widoku ludzi na swoich telefonach, może również rozwinąć uzależnienie od telefonu.
• Potrzeba stałego połączenia: strach przed przegapieniem ważnych połączeń, wiadomości lub kluczowych informacji może zwiększyć niepokój związany z brakiem telefonu.
• Natychmiastowa komunikacja i satysfakcja: smartfony i łatwy dostęp do Internetu ułatwiają komunikację ze znajomymi, rodziną lub przypadkowymi użytkownikami Internetu. Spełniają również natychmiastowe pragnienie osoby, aby poczuć satysfakcję, co może przyczynić się do rozwoju uzależnienia od telefonu.
• Uzależnienie od technologii: nadmierne i ciągłe korzystanie z telefonu komórkowego może prowadzić do uzależnienia, utrudniając oderwanie się od niego;
• Lęk separacyjny: u niektórych osób pojawia się lęk separacyjny od telefonu z powodu silnego związku emocjonalnego, jaki łączą ich z tym urządzeniem. Lęk przed pominięciem jest to główny czynnik problematycznego korzystania z telefonu komórkowego, zgodnie z artykułem C. Sun i in. w wydaniu Psychology Research and Behavior Management ze stycznia 2022 r .
• Służy do radzenia sobie ze stresem: dla niektórych telefon staje się mechanizmem radzenia sobie ze stresem lub nudą, utrudniając rozstanie z nim;
• Presja społeczna i zawodowa: presja związana z ciągłym połączeniem ze względów społecznych lub zawodowych może przyczynić się do strachu przed brakiem telefonu w zasięgu ręki.
• Zmiany w chemii mózgu – korzystanie z telefonu oddziałuje na szlaki dopaminergiczne i układy nagrody, które są również aktywowane w wyniku nadużywania substancji psychoaktywnych – poinformował Uniwersytet Harvarda.

Połączenie tych czynników może u niektórych osób wywołać i podsycić nomofobię. Takie czynniki popychają nie tylko dzieci, ale i osoby dorosłe do nadmiernego używania telefonu. Czas spędzony przed małym ekranem jest coraz dłuższy, a w konsekwencji może mieć destrukcyjny wpływ na samoocenę oraz samopoczucie człowieka w każdym wieku.

W badaniu opublikowanym w NeuroRegulation Erik Peper, profesor edukacji zdrowotnej na Uniwersytecie Stanowym w San Francisco i Richard Harvey zwrócił uwagę na kilka aspektów. 

Po pierwsze, według badaczy samotność odczuwana przez użytkowników jest częściowo konsekwencją braku prawdziwej interakcji na rzecz takiego sposobu komunikacji, w którym nie można interpretować mowy ciała ani innych znaków. Innymi słowy, interakcja z innymi osobami wyłącznie za pośrednictwem ekranu smartfona, a nie twarzą w twarz, może wywołać znaczne poczucie samotności, które jest szkodliwe dla zdrowia psychicznego. 

Odkryli również, że ci sami uczniowie niemal bez przerwy wykonywali wiele zadań jednocześnie podczas nauki, oglądania innych mediów, jedzenia lub uczęszczania na zajęcia. „Ta ciągła aktywność pozostawia niewiele czasu ciału i umysłowi na relaks i regenerację, a także skutkuje „półzadaniowością”, w której ludzie wykonują dwa lub więcej zadań w tym samym czasie – ale wykonują je o połowę rzadziej, gdyby skupiali się na jednym zadaniu na raz” – wyjaśnia profesor Peper. 

Drugim interesującym aspektem, w którym autorzy badania tłumaczą, że to zjawisko uzależnienia wiąże się z licznymi powiadomieniami („push”) i innymi alertami, które stale otrzymujemy na naszych telefonach i komputerach. Można by argumentować, że po prostu nie należy ulegać pokusie sprawdzania smartfona co 3 sekundy (lub wyłączyć świadomie powiadomienia z aplikacji). Odruch ten wyzwala tę samą aktywność neuronalną, co wtedy, gdy nasz mózg ostrzega nas o zbliżającym się niebezpieczeństwie, takim jak atak tygrysa lub innego dużego drapieżnika!

Nie jest zatem łatwo zignorować komunikat, jaki wysyła nam nasz mózg. „Problem polega na tym, że teraz używamy tych  samych mechanizmów – które kiedyś nas chroniły i pozwalały przetrwać – do przechwytywania najbardziej nieistotnych informacji” – ubolewa profesor Peper.

Uzależnienie od telefonu stało się zjawiskiem globalnym. Coraz więcej czasu spędzają przy telefonie komórkowym, co może mieć poważne konsekwencje dla ich zdrowia fizycznego i psychicznego. Dlatego warto zdawać sobie sprawę z tego problemu i podejmować działania, aby mu zaradzić.

Jak walczyć z uzależnieniem od telefonu komórkowego?

Aby uniknąć uzależnienia od telefonu komórkowego ważne jest wdrożenie strategii ograniczających korzystanie z urządzenia. W przypadku dzieci i młodzieży powinny pomóc osoby dorosłe. Rodzice mogą ustalać limity czasu korzystania z telefonu komórkowego, a nauczyciele mogą promować odpowiedzialne korzystanie z urządzeń w szkole. Ważne jest również zachęcanie młodych ludzi do rozwijania innych zainteresowań i pomaganie im w znalezieniu sposobów wyrażania siebie i nawiązywania kontaktu z innymi bez użycia telefonu komórkowego. Dorosłych zachęcamy, aby dbali o siebie i trenowali, aby zmniejszyć naszą zależność od telefonu i komputera. Na przykład poprzez wyłączenie powiadomień push i ustalenie konkretnych godzin, w których nieprzerwanie odpowiadają na e-maile i media społecznościowe. Dobrze też ustalić godzinę, w której po raz ostatni sprawdzamy wiadomość z pracy, aż do powrotu do pracy w następny dzień. Dajemy sobie czas na “nicnierobienie”, zastąpmy ekran czytaniem książki, zostawmy w smartfonie tylko niezbędne aplikacje, które nie zabierają nam czasu, nie bierzmy telefonu w ręce, gdy uczymy lub pracujemy, wprowadźmy w nasz plan dnia aktywność fizyczną (mogą to być spacery).

Do pokonania fonoholizmu potrzebujemy chęci i silnej woli. Chcemy zerwać więzy z czymś, co często jest naszą receptą na stres, samotność, nudę lub brak poczucia sensu.

Jeśli zauważymy, że czas spędzony na telefonie się nie skraca, jeśli nie potrafimy sobie z tym poradzić, warto pomyśleć o terapii uzależnień behawioralnych, w tym także fonoholizmu czy nałogowego korzystania z portali społecznościowych, które wymagają kompleksowego podejścia. Kluczem do wyleczenia jest uświadomienie sobie istnienia problemu i zrozumienie przyczyn nadużywania telefonu czy komputera:

• strach przed samotnością;

• chęć bycia potrzebnym;

• nadmierny stres;
• brak motywacji do życia;
• potrzeby socjalne.

Kiedy uporamy się z własnymi emocjami i problemami, przestaniemy sięgać po telefon, by zapełnić wewnętrzną pustkę lub zmniejszyć stres.